Acıbadem Üniversitesi Mühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesi, Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Eda Tahir Turanlı, genetik testlerin sağladığı bilgilerin epigenetik verilerle birlikte değerlendirildiğinde çok daha anlamlı hale geldiğini vurguluyor. Prof. Dr. Eda Tahir Turanlı “Aslında doğduğumuz anda belirli genetik yatkınlıklarla dünyaya geliyoruz. Ancak bu yatkınlıkların sağlık üzerindeki etkisini belirleyen önemli mekanizmalardan biri epigenetik düzenlemelerdir” diyor. 

Uzun yaşamın ve sağlıklı yaşlanmanın sırrı yalnızca DNA diziliminde saklı değil. Beslenme alışkanlıkları, fiziksel aktivite, stres düzeyi, uyku düzeni ve maruz kalınan çevresel faktörler; genlerin çalışma biçimini etkileyebiliyor. İşte bu noktada epigenetik devreye giriyor. Prof. Dr. Eda Tahir Turanlı, konuyu şöyle açıklıyor: “Genetik yapımız sabit olabilir; ancak epigenetik mekanizmalar genlerimizin açılıp kapanmasını düzenler. Genlerin aktif ya da baskılanmış olması yalnızca DNA dizilimimizle belirlenmez. Epigenetik süreçler, yaşam boyunca genlerin nasıl çalışacağını düzenleyen doğal ve dinamik mekanizmalardır. Bu süreçler, büyüme, gelişim ve hücrelerin kimlik kazanması gibi normal biyolojik olayların ayrılmaz bir parçasıdır”…

Kronik hastalıkların büyük bir kısmı multifaktöryel, yani hem genetik hem çevresel faktörlerin birleşimiyle ortaya çıkıyor. Kanserler, kalp-damar hastalıkları, nörolojik ve nöropsikiyatrik hastalıklar ile bağışıklık sistemiyle ilişkili birçok tablo bu gruba giriyor. “Risk genlerimiz olduğu gibi koruyucu genlerimiz de var” diyen Prof. Dr. Eda Tahir Turanlı, genetik risk skorlarının artık daha ayrıntılı şekilde hesaplanabildiğini, ancak bu riskin hastalığa dönüşmesinde epigenetik düzenlemelerin önemli rol oynadığını vurguluyor. Prof. Dr. Eda Tahir Turanlı, “Bir bireyde riskle ilişkili bir genetik varyantın bulunması, fenotipik sonucun kesinleştiği anlamına gelmez. Gen ekspresyonu ve biyolojik süreçler; epigenetik düzenlemeler ile yaşam tarzı ve çevresel etkileşimler tarafından dinamik biçimde şekillendirilir. Beslenme alışkanlıkları, stres düzeyi, uyku düzeni, sigara kullanımı ve diğer çevresel faktörler genlerin işleyişini etkileyerek biyolojik risklerin ortaya çıkma olasılığını artırabilir ya da azaltabilir” diyor. 

Hastalık Riskini Bilmek Önemli 

Günümüzde genetik analizlerle; kalp-damar sağlığına ilişkin yatkınlıklar, bazı kanser türleri için risk profilleri, Alzheimer ve Parkinson gibi nörodejeneratif hastalıklara genetik eğilimler ve bağışıklık sistemiyle ilişkili risk göstergeleri değerlendirilebiliyor. Ancak artık yalnızca “Hangi genetik varyantları taşıyoruz?” sorusu değil, “Bu genler nasıl ve ne düzeyde çalışıyor?” sorusu da önem kazanıyor. Prof. Dr. Eda Tahir Turanlı epigenetik analizler sayesinde hücre düzeyinde biyolojik yaşlanma göstergeleri, hücresel stres yanıtları ve bazı hastalık süreçlerinin erken izlerinin saptanabildiğine dikkat çekiyor: “Örneğin 10 yıl sonra Parkinson hastalığına yakalanma riskinizin olduğunu bilmek, hastalığı tamamen engelleyeceğiniz anlamına gelmez; fakat zihinsel aktiviteyi artırmak, beslenmeyi düzenlemek, egzersiz yapmak gibi epigenetik etkisi olan yaşam değişiklikleriyle süreci yavaşlatma şansınız olabilir”… 

Artık Kişiye Özel Tıp Gündemde 

Geleceğin tıbbı artık tedavi edici olmaktan çok önleyici ve kişiselleştirilmiş bir yapıya evriliyor. Bu süreçte tıp, genetik, moleküler biyoloji, farmakoloji, mühendislik ve bilgisayar bilimleri bir araya gelerek disiplinler arası bir yaklaşım geliştiriliyor. Özellikle kanser tedavisinde kullanılan “akıllı ilaçlar”, tümörün moleküler ve genetik özelliklerine göre belirleniyor. Prof. Dr. Eda Tahir Turanlı, “Kanser hücresinin hangi moleküler yolağı kullandığını analiz ederek, o yolu hedefleyen ilaç seçilebiliyor. Üstelik yalnızca tümörün genetiği değil, hastanın ilaca nasıl yanıt vereceği de genetik ve epigenetik belirteçlerle öngörülebiliyor” diyor.

Bu yaklaşım sadece kanserle sınırlı değil. Bazı ağrı kesiciler, antibiyotikler ve psikiyatrik ilaçlar için de farmakogenetik testler sayesinde kişiye en uygun doz ve ilaç seçimi yapılabiliyor.

Kimler Genetik Test Yaptırmalı

Tek gen hastalıklarında, hastalıkla güçlü şekilde ilişkili bir patojenik varyantın taşınması durumunda klinik tablonun ortaya çıkma olasılığı oldukça yüksek. Bu nedenle ülkemizde ve birçok ülkede bazı tek gen hastalıkları için yenidoğan tarama programları uygulanıyor; ayrıca evlilik öncesi veya gebelik planlaması döneminde taşıyıcılık taramaları (örneğin SMA için) yapılıyor. Buna karşılık kronik ve çok faktörlü hastalıklarda genetik yapı tek başına belirleyici olmadığı için toplum genelinde yaygın tarama programları bulunmuyor. Ancak ailesinde birden fazla kanser olgusu olanlar, erken yaşta kalp-damar hastalığı görülen bireyler ve nörolojik hastalık öyküsü bulunan aileler için genetik danışmanlık ve uygun genetik analizler önerilebiliyor. 

Prof. Dr. Eda Tahir Turanlı, önümüzdeki yıllarda genetik ve epigenetik analizlerin daha erişilebilir hale geleceğini belirterek şu değerlendirmede bulunuyor:

“Önümüzdeki 10 yıl içinde, yalnızca hastalıklar ortaya çıktıktan sonra tedavi etmeye odaklanan bir yaklaşımdan; riskleri daha erken dönemde değerlendirmeyi ve yönetmeyi hedefleyen bir sağlık modeline doğru bir dönüşüm görebiliriz. Genetik ve epigenetik veriler sayesinde özellikle bazı kronik hastalıklarda risklerin daha erken yaşlarda fark edilmesi ve uygun yaşam düzenlemeleriyle sürecin daha yakından izlenmesi mümkün olabilir”…

Hedef Sağlıklı Yaşlanmak 

Yaşam süresi uzuyor; ancak asıl mesele sağlıklı ve bağımsız bir yaşam sürdürebilmek. “Kişi kendi işini yapabiliyor, kimseye muhtaç olmadan yaşamını sürdürebiliyorsa gerçekten sağlıklı yaşlanmadan söz edebiliriz” diyen Prof. Dr. Eda Tahir Turanlı, genetik ve epigenetik analizlerin yalnızca yaşam süresini değil, yaşam kalitesini artırma potansiyeline sahip olduğunu da vurguluyor. Sonuç olarak, geleceğin tıbbında yalnızca DNA haritamız değil; bu bilginin nasıl yorumlandığı, genlerin hangi koşullarda nasıl çalıştığı ve yaşam biçimimizin bu süreci nasıl etkileyebileceği giderek daha fazla önem kazanacak.

Acıbadem Üniversitesi Moleküler Biyoloji ve Genetik Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Eda Tahir Turanlı: “Kişiye Özel Risk Analizinde Genetik ve Epigenetik Dönem Başladı” yazısı ilk önce En Gazete üzerinde ortaya çıktı.

Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bitki Koruma Bölümü ile Bornova Zirai Mücadele Araştırma Enstitüsü iş birliğinde yürütülecek olan proje, Türkiye’nin stratejik 2028 vizyonunda yer alan ‘temiz çevre, sağlıklı birey, sürdürülebilir kalkınma ve sürdürülebilir tarım’ hedefleriyle uyumlu çıktılar üretmeyi amaçlıyor.

Ege Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Musa Alcı, “Üniversitemizin tarım ve çevre odaklı bilimsel araştırmalardaki güçlü birikimini yansıtan projeyi hayata geçiren Prof. Dr. Ferit Turanlı hocamızı ve proje ekibinde yer alan araştırmacıları kutluyor, başarılarının devamını diliyorum” dedi.

Proje hakkında bilgi veren Prof. Dr. Ferit Turanlı, “Bu proje, zeytin meyvesi tarafından salındığı belirlenen uçucu organik bileşiklerin zeytinin en önemli zararlısı ‘Bactrocera oleae’ dişi bireyleri üzerinde gösterdiği elektrofizyolojik, davranışsal ve biyolojik etkinliğin ortaya konulması amacıyla hazırlanmıştır. Proje ile Zeytin Sineği ile mücadelede kullanılabilecek nitelikteki uçucu organik bileşikler dünyada ilk defa tanımlanmış olacaktır. Bu çalışma ile tarım ilaçlarına alternatif biyoteknik mücadele yöntemlerinin geliştirilmesi için gerekli alet ve ekipman altyapısına katkı sunmayı amaçlıyoruz. Aynı zamanda bu alandaki bilgi birikiminin artırılmasını ve bu konularda çalışacak genç araştırmacıların yetiştirilmesini hedefliyoruz. Elde edilecek çıktılar, diğer tarımsal zararlılarla mücadelede kullanılabilecek çevre dostu yöntemlerin geliştirilmesi için de yeni bir ufuk açacaktır. Projenin başarıyla tamamlanması ve gerekli altyapının oluşturulmasıyla birlikte ülkemizin, böceklerin izlenmesi ve mücadelesinde kullanılan uçucu organik bileşiklerin üreticisi konumuna gelmesi mümkün olacaktır” diye konuştu.

Yürütücülüğünü Prof. Dr. Ferit Turanlı’nın yaptığı projede; Dr. Erkan Yılmaz, Doç. Dr. Firdevs Ersin Türkelli, Dr. Tevfik Turanlı ve Zir. Yük. Mühendisi Mustafa Hakan Balcı araştırmacı olarak yer alıyor.

EÜ’den zeytin sineğiyle mücadeleye yönelik TÜBİTAK projesi yazısı ilk önce En Gazete üzerinde ortaya çıktı.

Çekimde Turanlı’nın objektifine poz veren isim, Jennifer Lopez, Taylor Swift ve Ariana Grande gibi dünya starlarıyla sahne alan ünlü dansçı Giuseppe Giofrè oldu. Giofrè, Bodrum’un Akdeniz ışığında bambaşka bir enerji yansıtarak çalışmaya dinamizm kattı.

Styling ve yaratıcı yönü tamamen Yaşar Turanlı’ya ait olan projeyle ilgili başarılı fotoğrafçı, “Giuseppe’nin enerjisiyle Bodrum’un ışığı arasında güçlü bir bağ vardı; o duyguyu fotoğraflara taşımak istedim.” sözleriyle sürecin ilhamını anlattı.

Türkiye’de üretilen çağdaş moda fotoğrafçılığının uluslararası platformlarda nasıl dikkat çektiğini bir kez daha kanıtlayan bu özel proje, Turanlı’nın minimal estetik ve özgün bakış açısıyla kariyerinde yeni bir başarı olarak öne çıktı.

Yaşar Turanlı’nın Bodrum’da Çektiği Özel Seri Dünyaya Açıldı yazısı ilk önce En Gazete üzerinde ortaya çıktı.