Dezenformasyon, bilginin ya da haberin kasıtlı, bilinçli olarak çarpıtılması

Dezenformasyonun tanımına açıklık getirerek sözlerine başlayan Prof. Dr. İrvan, “Dezenformasyon, bilginin ya da haberin kasıtlı, bilinçli olarak çarpıtılması anlamına geliyor. Kriz dönemlerinde hızla yayılmasının nedeni, krizlerin belirsizlik dönemleri olmasından kaynaklanıyor.” dedi.

Belirsizlik arttıkça medyaya ve sosyal medyaya bağımlılığın da arttığını belirten Prof. Dr. İrvan, “Kişilerin kendi görüşlerine ve beklentilerine uygun bilgileri doğru kabul etme eğilimi artıyor. Buna psikolojide doğrulama önyargısı deniliyor. Yani kişi, bu bilgileri doğrulama gereksinimi duymadan kabulleniyor” ifadelerini kullandı.

Her sıcak savaş aynı zamanda propaganda savaşıdır

Savaş ve çatışma dönemlerinde doğrulama mekanizmalarının neden zayıfladığına ilişkin de Prof. Dr. İrvan, doğru bilgiye ulaşmanın bu dönemlerde son derece güçleştiğini söyledi.

X hesabında daha önce paylaştığı bir ifadeyi hatırlatan Prof. Dr. İrvan, “Her sıcak savaş aynı zamanda propaganda savaşıdır; (sosyal) medya üzerinden yürütülür. Savaşan taraflar bu savaşı sosyal medyaya da taşıyorlar. Haliyle neyin doğru neyin yanlış olduğunu, yapılan açıklamalara bakarak belirleyebilmek hiç kolay değil.” dedi.

Örnek olarak, ABD/İsrail güçlerinin İran’a yönelik saldırılarının başladığı 28 Şubat’ta ortaya atılan iddialara değinen Prof. Dr. İrvan, “ABD merkezli medyada İran’ın dini lideri Ali Hamaney’in öldürüldüğüne ilişkin haberler yer alırken, İran medyası bu haberi yalanlayan yayınlar yaptı. Gerçekler elbette er ya da geç ortaya çıkıyor ancak şunu her zaman hatırlamakta yarar var. Savaşın ilk kurbanı daima gerçeklerdir.” diye konuştu.

“Mavi tik” güven algısını istismar ediyor

Sosyal medyada “mavi tikli” hesaplara duyulan güvenin nasıl oluştuğuna da değinen Prof. Dr. İrvan, özellikle X platformunda mavi tikin uzun süre “otorite sembolü” olarak algılandığını belirtti.

“Eğer bir hesap mavi tikliyse güvenilir hesap imajı yaygındı. Ancak bu özellik ücretli abonelik modeline dönüştürülünce, parayı ödeyen herkes mavi tik alabilir hale geldi” diyen Prof. Dr. İrvan, buna rağmen kullanıcı psikolojisinde güven algısının büyük ölçüde değişmediğini ifade etti.

Prof. Dr. İrvan, “Toplumu manipüle etmek isteyen, dezenformasyon peşinde koşan hesaplar toplumun bu güven algısını istismar ediyor” dedi.

Yalan haberler 6 kat daha hızlı yayılıyor

Resmî yalanlamaların viral hale gelen yanlış bilgilerin hızını kesip kesemediğine ilişkin ise Prof. Dr. İrvan, “Resmî yalanlamaların her zaman başarılı olduğunu söylemek zor” diyerek iki temel nedene işaret etti. “Birincisi, toplumların otoritelere karşı güveni sarsılmış durumda. Otoriteler, hoşa gitmeyen doğru bilgileri de yalanlayabiliyor. İkincisi ise sosyal medya mantığı. Bir haber yalanlandıysa, bu yalanlama bile haberin daha çok yayılmasına hizmet edebiliyor.” dedi.

Science dergisinde 2018 yılında yayımlanan bir araştırmayı hatırlatan Prof. Dr. İrvan, “Bu araştırma, yalan haberlerin gerçek haberlerden 6 kat daha hızlı yayıldığını göstermişti. ‘Bu haber yanlış’ şeklindeki paylaşımların bile yayılım hızına katkı sunduğunu unutmamak gerekir.” dedi.

Algoritma doğruluğu değil etkileşimi ödüllendiriyor

X platformunun algoritmik yapısına dikkat çeken Prof. Dr. İrvan, sistemin içeriğin doğruluğunu değil, etkileşim potansiyelini öncelediğini söyledi ve “Algoritma, bir bilginin doğru olup olmadığına bakmıyor; aldığı beğeni, yorum ve yeniden paylaşım sayısını önceliyor. Bir haber ne kadar yanlışsa o kadar çok paylaşıldığı için tam da platformun sevdiği türden bir içeriğe dönüşüyor.” ifadelerini kullandı.

Etkileşim temelli gelir modelinin yanlış bilgiyi teşvik ettiğini belirten Prof. Dr. İrvan, “Benim ‘kırıntı habercileri’ diye tanımladığım bazı hesaplar, yanlış olduğu anlaşılmış haberleri sırf etkileşim almak için tekrar tekrar paylaşmaktan çekinmiyor. Bir haber ne kadar yanlışsa o kadar çok etkileşim alıyor ve gelir getiriyor.” diye konuştu.

Sosyal medyayı kapatmak paniği artırır

Kriz dönemlerinde panik ve toplumsal huzursuzluğun önlenmesi için uygulanması gereken iletişim stratejilerine de değinen Prof. Dr. İrvan, sosyal medya platformlarının yavaşlatılmasının ya da erişime engellenmesinin yanlış bir yöntem olduğunu dile getirdi ve “Halk arasında korku ve panik yayılıyor diye ilk önlem olarak sosyal medyayı yavaşlatmak ya da erişilemez hale getirmek en kötü iletişim stratejisidir. Bu uygulamalar tam da paniği artıran bir etki yapar.” dedi.

Doğru yaklaşımın hızlı ve doğru bilgilendirme olduğunu vurgulayan Prof. Dr. İrvan, “Yurttaşları doğrulanmış haber ve bilgileri paylaşmaya teşvik etmek gerekir. Doğru ve sürekli bilgilendirme yapılmazsa söylentiler ve dedikodular devreye girer, dezenformasyona kapı aralanır.” ifadelerini kullandı.

Etkileşim vermemek de bir mücadele yöntemidir

Son olarak sosyal medyada yalan haberlerle mücadelenin yollarına değinen Prof. Dr. İrvan, “Bu haberleri paylaşan hesaplara etkileşim vermemek de etkili bir yöntemdir.” dedi.

 “Kriz dönemlerinde güvenilir medya ve gazeteci hesaplarını takibe almalı, önümüze düşen haberlere daha kuşku içinde bakmalıyız.” diyen Prof. Dr. İrvan, özellikle belirsizlik dönemlerinde dijital okuryazarlığın hayati önem taşıdığını vurguladı. 

Prof. Dr. Süleyman İrvan: “Savaşın ilk kurbanı daima gerçeklerdir!” yazısı ilk önce En Gazete üzerinde ortaya çıktı.

Kaspersky’nin uyarısına göre, siber suçlular artık kurbanlarının tam adı, telefon numarası gibi kişisel bilgilerini de e-postalarına ekleyerek, güvenilir görünmeye ve panik yaratmaya çalışıyor. Dolandırıcılar bazen ellerinde mahrem bilgiler olduğunu iddia eden “hacker” kılığına giriyor, bazen sahte celpler gönderen “emniyet yetkilisi” gibi davranıyor, hatta kendisini kiralık “tetikçi” olarak tanıtan tehdit e-postaları bile gönderiyor. Bu saldırılar, e-posta filtrelerini ve güvenlik çözümlerini aşmak için geliştirilen yeni teknikleri kullanıyor. Kaspersky, kullanıcıların bu tür tehditlere karşı daha dikkatli olmaları gerektiğini vurguluyor.

En yaygın varyantta dolandırıcılar, kurbanın cihazlarını “hacklediklerini” iddia ediyor. E-postalarda, kameraya ve mikrofona eriştiklerini, tarayıcı geçmişi ve özel dosyaları ele geçirdiklerini öne sürüyorlar. Kurbanın yetişkin içerik izlediği sırada web kamerasından veya ekran kaydından görüntü aldıklarını iddia edip, bu “görüntüleri” yayınlamakla tehdit ediyorlar. Çoğu zaman yüzlerce dolarlık kripto para talep eden saldırganlar, ödeme yapılması halinde verileri sileceğini vaat ediyor. Bu e-postalarda, sahte teknik açıklamalarla sözde kullandıkları “kötü amaçlı yazılımlar” anlatılıyor; hatta ironik biçimde, “daha iyi korunmak için” verdikleri bazı tavsiyeler gerçek siber güvenlik uygulamalarıyla örtüşüyor.

Bir diğer varyantta ise saldırganlar, kiralık tetikçi rolüne bürünüyor. Bu senaryoda, birinin kurbanı öldürmesi için kendilerine para ödediğini, ancak “vicdan azabı” duyduklarını belirterek, kurbanın daha yüksek bir ödeme yapması halinde hayatını bağışlayacaklarını söylüyorlar. E-postaya kripto para cüzdan adresi de ekleniyor. Bu dolandırıcılık türü, utanç değil doğrudan korku duygusuna oynuyor: “Yaşamını kurtarmak istiyorsan öde” mesajını veriyor.

Bir başka yaygın yöntem de dolandırıcıların kendilerini Europol gibi resmi kurumların temsilcisi olarak tanıttığı sahte çağrılar. Kurbanlara, cinsel istismar, teşhircilik ya da insan kaçakçılığı gibi ağır suçlamalar içeren “celp” dosyaları gönderiliyor. Bu dosyalarda uydurma yasa maddeleri, sahte imzalar ve mühürler bulunuyor. E-postada, “konuyu çözmek” için belirtilen adrese acilen yazılması isteniyor. Yanıt veren kurbanlardan, sözde kovuşturmadan kurtulmak için “para cezası” adı altında kripto para ödemesi talep ediliyor. 

Kaspersky Kıdemli Spam Analisti Anna Lazaricheva, bu saldırıların tespit edilmesini zorlaştıran teknik detayları şöyle açıklıyor: “Dolandırıcılar, güvenlik sistemlerinden kaçınmak için farklı yöntemler kullanıyor. Tehdit içeren ana mesajı eklentilere yerleştirerek gövde metni taramasını atlatabiliyor, benzer görünen Latin ve Kiril harflerini karıştırıyor, HTML kodlarıyla noktalama işaretleri veya diakritik karakterler ekliyor. Farklı fontlar, görünmez tablolar ve rastgele sembollerle metni ‘gürültülü’ hale getiriyorlar. Böylece her e-posta teknik olarak benzersiz görünse de, insanlar tarafından okunabilir kalıyor. Örneğin, kripto para cüzdan adresleri HTML varlıklarıyla gizlenebiliyor; bu da filtrelerin tespit etmesini zorlaştırırken, kurbanın adresi kopyalamasına engel olmuyor.”

Kaspersky, kullanıcıların bu tür dolandırıcılıklara karşı korunmak için şu adımları izlemelerini öneriyor:

• Göndereni doğrulayın: E-postanın From alanını kontrol edin ve Reply-To adresiyle karşılaştırın. Tutarsızlıklar genellikle dolandırıcılığı işaret eder.
• Eklere ve bağlantılara dikkat edin: Tanımadığınız kaynaklardan gelen dosyaları açmayın, şüpheli bağlantılara tıklamayın.
• Şüpheli biçimlendirmeleri fark edin: Karışık alfabeler, rastgele semboller veya garip yazı biçimleri dolandırıcılığa işaret eder.
• Resmî prosedürleri bilin: Gerçek kolluk kuvvetleri e-posta yoluyla celp göndermez veya kripto para ile ödeme talep etmez.
• İddiaları doğrulayın: Bahsi geçen kurum, yasa veya suçlama hakkında internette arama yapın. Gerçek değilse bu bir dolandırıcılıktır.
• Bildirin ve güvenliğinizi sağlayın: Şüpheli e-postaları yerel siber suç birimlerine iletin, güvenlik yazılımınızı güncelleyin.
• Koruma çözümleri kullanın: Kaspersky Premium (bireysel kullanıcılar için) ve Kaspersky Security for Mail Server (kurumlar için) gibi anti-phishing özellikli güvenlik çözümleri, oltalama e-postalarıyla bulaşma riskini önemli ölçüde azaltır.

Kaspersky, “hacker”, “emniyet güçleri” ve “tetikçi” kılığındaki şantajlara karşı uyarıyor yazısı ilk önce En Gazete üzerinde ortaya çıktı.