Radyoaktif sızıntı/parçacıklar nasıl yayılıyor?

Öğr. Gör. Dilek Aker, radyasyonun kararsız atomların enerji yaymasıyla ortaya çıktığını belirterek, “Radyasyon, kararsız atomların kararlı hale geçmek için parçacık (alfa, beta, nötron) veya elektromanyetik dalga (X ışınları, gama ışınları, radyo dalgaları, kızılötesi ışınlar) şeklinde yaydığı enerjidir. Günlük hayatta telefon, televizyon ve Wi-Fi gibi cihazlarla iç içe yaşadığımız radyo dalgaları, mikrodalgalar ve kızılötesi dalgalar, iyonize olmayan radyasyon türlerindendir.” dedi.

Asıl dikkat edilmesi gerekenin ise iyonize radyasyonlar olduğunu söyleyen Öğr. Gör. Dilek Aker, “Bu tür radyasyonlar alfa ve beta gibi parçacık şeklinde ortama saçılarak, gama ışınları gibi elektromanyetik dalgalar ise doğrusal bir yönde yayılır. Radyasyonun insan üzerindeki biyolojik etkisi; ışınlanma şekli, süresi ve kaynağına göre değişiklik gösterebilir. Ayrıca maruz kalan kişinin yaşı, cinsiyeti ve vücudunda hangi bölgenin ışınlandığı da bu etkiyi doğrudan etkiler.” diye konuştu.

İki şekilde radyasyon maruziyeti vardır; iç ışınlama ve dış ışınlama

Olası bir sızıntı halinde yutma, soluma olarak iç ışınlamaya maruz kalınabileceğini ifade eden Öğr. Gör. Dilek Aker, “Alfa ve Beta ışımaları iç ışınlamada oldukça zararlı biyolojik etkiler oluşturur. Alfa ve beta parçacıkları ulaştıkları doku ve organlara yüksek miktarda radyasyon enerjisi verebilir, genetik dizilime etki edebilirler ve farklı hücre ve organellerine zarar verebilirler. Bu hasarların kanser gibi hastalıklara ya da mutasyona sebep olabilirler. Dış ışınlamada ise Alfa parçacıkları için tehlike gözlenmez çünkü bu parçacıklar deriyi geçemez fakat açık yaralar iç ışınlamaya sebebiyet verebilir. Beta parçacıkları alfa parçacıklarına göre daha zararlı etkiler yaratabilir. Örneğin; derinin yanması, gözde katarakt oluşması gibi. Gama ışınları ise daha tehlikelidir. Uzun mesafeler kat edebilen gama ışınları tüm vücuda nüfuz edebilir.” diye konuştu.

Radyasyon maruziyeti insan sağlığını nasıl etkiliyor?

Radyasyon maruziyetinin deterministik veya stokastik etki denilen etkiler yaratabildiğini anlatan Öğr. Gör. Dilek Aker, şöyle devam etti:

“Nükleer tesislerdeki kaza, yakın çevresindeki insanları deterministik olarak etkilenirken, daha uzaktakileri stokastik olarak etkileyebilir. Deterministik etki; radyasyon maruziyeti sonucu maruz kalınan bölgenin zarar görmesi, o bölgede hücre ölümlerinin gerçekleşmesi, çok yüksek dozlarda da ölüme neden olan bir etkidir. Deterministik etkiyi, bir anda yüksek seviyeli radyasyona maruz kalmak olarak da adlandırabiliriz. Stokastik etki ise kanser gibi hastalıkların, genetik mutasyonlar ortaya çıkabilmesi ve nesilden nesile aktarılabilen bir etkidir.  Bu etkiyi nispeten düşük dozlarla sürekli maruziyet olarak da adlandırabiliriz.”

Çernobil sonrasında bazı önlemler alındı

Çernobil kazası sırasında bazı sistemler ve sözleşmeler olmadığını, “Nükleer Kaza Halinde Erken Bildirim Sözleşmesi”nin Çernobil Kazasını takiben 26 Kasım 1986’da yürürlüğe girdiğini hatırlatan Öğr. Gör. Dilek Aker, “Sözleşmenin amacı; nükleer bir kaza sonrası, sözleşmeye taraf bir ülkede radyoaktif madde salınımı olasılığında, bir ‘Erken Bildirim Sistemi’ oluşturulacak ve çevre ülkelerle bu risk paylaşılacaktır. Böylelikle etkilenebilecek ülkeler erkenden önlem alabileceklerdir. UAEA (Uluslararası Atom Enerji Ajansı) ve OECD Nükleer Enerji Ajansının iş birliği ile nükleer olayları oluşturdukları riske göre sınıflandırılabilmesi için ‘Uluslararası Nükleer ve Radyolojik Olay Ölçeği Sistemi (INES)’ çalışmalar başlatılmıştır. Dolayısı ile radyasyon sızıntısının kaynağını, nasıl ve ne tür bir enerji yaydığını bilebilirsek önlem almamız o ölçüde kolaylaşacaktır.” şeklinde konuştu.

Nükleer patlama durumunda yakın çevredekilerin alması gereken önlemler neler?

Öğr. Gör. Dilek Aker, nükleer patlama durumunda yakın çevredekilerin alması gereken önlemleri şöyle sıraladı:

“Patlamayla oluşan ışık hüzmesi gözleri kör edebileceği için asla doğrudan bakılmamalıdır. En kısa sürede korunaklı alanlara girilmeli ve en az 48 saat bu alanlardan çıkılmamalıdır. Gıda ve su ihtiyacı için açıkta kalmış yiyecekler tüketilmemeli, bunun yerine kapalı ambalajlı ya da konserve ürünler tercih edilmelidir. Toprak üstünde yetişen sebzeler yenmemeli, havuç, patates gibi toprak altında yetişen ürünler tercih edilmelidir. Açık su kaynakları (göl, dere, nehir gibi) kullanılmamalı, kapalı ambalajlı içme suları tercih edilmelidir. Radyoaktif parçacıkların atmosfere karışıp yere inmesiyle birlikte, vücut, deri ve gözlerin korunması önem kazanır. Bu nedenle koruyucu giysiler, maske, şapka, eldiven, gözlük ve uzun kollu kıyafetler giyilmelidir. Beton, iyi bir radyasyon zırhıdır. Bu nedenle yapıların içinde en az 48 saat, tercihen 8-9 gün kalınmalı; radyasyonun içeri sızmaması için su ve havalandırma boruları kapatılmalı, pencereler açılmamalıdır. Ayrıca, tiroid bezini korumak amacıyla tiroit koruyucu tabletler (iyot tabletleri) kullanılabilir. Unutulmamalıdır ki, bu önlemler salınan radyasyonun şiddetine göre değişiklik gösterebilir.”

Olası nükleer sızıntılar sağlığı tehdit ediyor! yazısı ilk önce En Gazete üzerinde ortaya çıktı.

Bolivya’nın El Alto şehrindeki Nükleer Teknoloji Araştırma ve Geliştirme Merkezi (CNRTD) sahasında Çok Amaçlı Işınlama Merkezi’nin (MIC) açılışı ve ülkedeki ilk araştırma reaktörünün basınç tankının kurulumu dolayısıyla bir tören düzenlendi. Rusya Devlet Nükleer Enerji Kuruluşu Rosatom, ülkenin ilk araştırma reaktörünü, Bolivya Nükleer Enerji Ajansı (ABEN) adına deniz seviyesinden 4 bin metre yükseklikte inşa ediyor ve bu araştırma reaktörü, dünyada en yüksek seviyedeki nükleer tesis olarak kabul ediliyor. 

Bolivya Devlet Başkanı Luis Alberto Arce Catacora’nın yer aldığı törene, Rosatom Genel Müdürü Alexey Likhachev de video konferans yoluyla katıldı.

Rus ekipmanıyla yapılan araştırma reaktörü kompleksi, Bolivya’nın temel ve uygulamalı bilimsel araştırmalar yapmasına olanak tanıyacak ve lityum endüstrisi dâhil farklı ekonomik sektörlerin gelişmesine yardımcı olacak. Araştırma reaktörü aynı zamanda radyoizotop üretimi yapacak ve nükleer tesiste görev alacak personel için eğitim aracı olarak hizmet verecek. 

Bolivya Devlet Başkanı Arce Catacora, törende yaptığı konuşmada, “Çok amaçlı ışınlama merkezi sayesinde, tarımsal ürünleri işleyebilecek ve daha sonra uluslararası pazarlarda yer alabilmeleri için bu ürünleri gerekli standartlara uygun olarak ihraç edebileceğiz. Bu yüzden çok amaçlı ışınlama merkezi bizim için büyük anlam taşımaktadır. Bu merkezin hayata geçirilmesi, kardeş ülke Rusya ve El Alto’daki Nükleer Teknoloji Araştırma ve Geliştirme Merkezi’nin inşasında bize yardımcı olan Rosatom’un iş birliği sayesinde mümkün olmuştur” dedi.  

Rosatom Genel Müdürü Alexey Likhachev de, video konferans yoluyla katıldığı törende şunları söyledi: “Deniz seviyesinden 4 bin metre yükseklikteki dünyanın en yüksek dağ metropolüne bir araştırma reaktörü basınç tankının yerleştirilmesi, tüm küresel nükleer endüstri için yeni bir rekordur. Bunu, Bolivyalı ortaklarımızın başarılı iş birliği sayesinde ve elbette Rosatom’un uyguladığı benzersiz tasarım ve mühendislik çözümlerine güvenerek yaptık. Bugün ortaklarımızla birlikte çok amaçlı bir ışınlama merkezini de ticari faaliyete açtık. Bolivya’nın, Rusya’nın desteğiyle, gelişmiş nükleer teknolojileri ekonominin önemli sektörlerinde başarıyla kullanmasından büyük mutluluk duyuyoruz.” 

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı

Bolivya’da Çok Amaçlı Işınlama Merkezi ve Araştırma Reaktörü Gemisi için tören yapıldı yazısı ilk önce En Gazete üzerinde ortaya çıktı.