Yetersiz hijyen, özellikle çocuklarda ölümlerin en önemli nedenlerinden biri! 

El hijyeninin kritik bir halk sağlığı konusu olduğunu aktaran Dr. Dilek Leyla Mamçu, “Tüm dünyada, temiz olmayan su ve gıda kaynakları ile yetersiz hijyen şartları özellikle çocuklar arasındaki ölümlerin en önemli nedenlerinden biridir.” dedi.

Dr. Mamçu, grip, soğuk algınlığı, zatürre, ishal, Hepatit A gibi halk sağlığını tehdit eden birçok hastalığın doğru yıkanmayan eller aracılığı ile bulaştığı vurgusunu yaptı.

El hijyeni, enfeksiyon zincirini kırmanın en ucuz ve en etkili yolu! 

Ellerimizin çevreyle temas eden en aktif organ olduğunu hatırlatan Dr. Dilek Leyla Mamçu, “Patojenlerin (mikropların) vücuda giriş yolu olan ağız, burun ve gözlere taşınmasında ana köprü görevi görürler. El hijyeni, enfeksiyon zincirini kırmanın en ucuz ve en etkili yoludur.” dedi.

Gün içinde el yıkama sıklığı için ‘sağlıklı sınır’ın sayısal bir rakamdan ziyade ihtiyaca dayalı olduğunu kaydeden Dr. Mamçu, “Ancak ellerinizi görünür bir kirlenme, riskli temas veya tuvalet sonrası, yemek öncesi gibi durumlar olmadığı halde, sırf bir ritüel olarak saatte birçok kez yıkıyorsanız sınır aşılmış demektir.  Ciltteki doğal bariyer (yağ tabakası) yok olduğunda, cilt kurumaya ve gerilmeye başladığında fayda yerini zarara bırakır.” şeklinde konuştu.

Ellerin aşırı yıkanması cildi bozarak enfeksiyon riskini artırabiliyor! 

Aşırı yıkama sonucu ciltte oluşan mikro çatlaklar ve egzamanın oldukça yaygın olduğunu ifade eden Dr. Dilek Leyla Mamçu, şunları söyledi:

“Tahriş olmuş, bütünlüğü bozulmuş bir cilt, mikroplar için açık bir kapı haline gelir. Yani ellerinizi aşırı yıkayarak cildinizi bozarsanız, enfeksiyon riskini azaltmak yerine artırırsınız. Sağlam bir deri, mikroplara karşı en güçlü kalkandır. Çok sık el yıkama, kolonya kullanma davranışı bulaş riskini ortadan kaldırıp anlık rahatlama sağlasa bile bakıldığında 5 dakikada bir el hijyeni, temizlik hastalığını beraberinde getirebilir. El yıkama bizi hastalıklardan korur bu doğru ancak bu el yıkama rutininin çok üzerine çıkıp takıntılı bir hale dönüşmemeli.”

Doğru zamanda, doğru teknikle… 

‘Yeterli el hijyeni’nin nasıl tanımlanması gerektiğine değinen Dr. Dilek Leyla Mamçu, “Doğru zamanda, doğru teknikle (en az 20 saniye, tüm yüzeyleri kapsayacak şekilde) ve cildi kurutmadan yapılan temizliktir. Sadece suyla değil, sabunla veya sabun yoksa alkol bazlı dezenfektanla yapılmalıdır.” dedi.

Dr. Mamçu, yemek hazırlamadan önce ve yedikten sonra, tuvalet kullanımı sonrası, hapşırma, öksürme veya burun silme sonrası, çöplere dokunduktan sonra, dışarıdan eve girince, hasta birine temas etmeden önce ve sonra el yıkamanın gerçekten zorunlu olduğuna işaret etti.

Elleri 3-5 saniye suyun altına tutup çekmek, yıkamak sayılamaz! 

El hijyeni konusunda toplumda en sık yapılan yanlışlar hakkında da bilgi veren Dr. Dilek Leyla Mamçu, sözlerini şöyle tamamladı:

“Elleri sadece 3-5 saniye suyun altına tutup çekmek, yıkamak sayılamaz. Islak eller mikropları kuru ellere göre çok daha kolay yayar. Ellerin iyice kurulanmaması büyük bir hatadır. Elleri dezenfekte etmek için çok sıcak su kullanmak mikropları öldürmez, sadece cildi tahriş eder.

El hijyeni konusunda toplumun bilmesi gereken en önemli 3 konu; her an değil, riskli temas sonrası el yıkanmalı, yıkama sonrası nemlendirici kullanarak cilt bütünlüğü (bariyeri) korunmalı, kısa süreli yıkamanın temizlik sağlamadığı unutulmamalı ve parmak araları ile tırnak dipleri ihmal edilmemeli.” 

El hijyeninde denge korunmalı! yazısı ilk önce En Gazete üzerinde ortaya çıktı.

Ölçümleme konusunda mevcut uygulamaların yetersizliği yeni çalışmaları başlattı!

Günümüzde sağlık hizmet sunumunda en önemli göstergelerden birinin sağlık bakımı ilişkili hastane enfeksiyonlarının önlenmesi olduğunu dile getiren Fatma Kartaloğlu Agay, “Sağlık hizmeti ilişkili enfeksiyonlara neden olan mikroorganizmalar her geçen gün direnç kazanıp risk oluştururken artık tedavi politikalarının yanında önleme stratejileri de konuşuluyor.” dedi.

Dünya genelinde yaşanmış olan COVİD 19 salgını ile birlikte insanların hijyenin önemini bir kez daha hatırladığını aktaran Agay, “Bu kapsamda mikroorganizmaların yayılımının önüne geçilmesi için hem toplum sağlığı hem sağlık profesyonellerinin bilgilendirilmesi sürecinde en kolay en uygulanabilir ve en pratik yöntemin uygun el hijyeni sağlanması olduğu kabul görmüş bir stratejidir. Ancak bireysel ve kurumsal düzeyde farkındalığı ölçümleme konusunda mevcut uygulamaların bizlere yetersiz gelmesi ile çalışma sürecimiz başladı.” şeklinde konuştu.

“El hijyeni politikalarını değerlendirecek güncel bir yönteme ihtiyaç vardı”

Ulusal ve uluslararası tüm sağlık otoritelerinin el hijyeni için sağlık kurumlarında programlar geliştirilmesini ve sağlık profesyonellerinin farkındalıklarının ölçümlenerek iyileştirilmesini hedeflediğini kaydeden Fatma Kartaloğlu Agay, sözlerini şöyle sürdürdü:

“Bu kapsamda uluslararası standartlarda karşılaştırma yapılabilecek ilk ölçek 2000’li yılların başında Amerikalı sağlık profesyonellerince geliştirilmiş ve 2016 yılında Türkiye’de de geçerlilik güvenirlilik çalışması yapılmıştır. Ancak sağlık hizmet sunumu kapsamı hızla değişmekte. Bu nedenle güncel sistemleri ölçebilecek ve hem sağlık profesyonellerine hem de sağlık yöneticilerine kurumlardaki el hijyeni politikalarının yeterli uygulanabilirliğini sağlama konusunda önlemler almak için yol gösterebilecek bir analiz yöntemine ihtiyaç olduğu biz saha çalışanları tarafından düşünülmekteydi.”

Türkiye’nin ilk, dünyanın ikinci el hijyeni değerlendirme aracı!

Ölçek geliştirme çalışmasında ulusal ve uluslararası birçok rehber, kalite standartları ve saha çalışmalarını incelediklerini dile getiren Fatma Kartaloğlu Agay, “Bu verilerin tamamını kapsayabilecek ve aynı zamanda uygulandığında iyileştirme önerileri getirebilecek bir taslak oluşturmaya çalıştık.” dedi.

2023 yılında ölçeğin ARGE çalışmasına başlandığını açıklayan Agay, “Birçok rehber ve bilimsel çalışmanın yansıra Enfeksiyon Kontrolü konusunda sahaya katkı sağlayan sağlık otoritelerinin değerlendirmeleri ile birlikte 2024 yılı başında ilk halini aldı. Türkiye geneli yedi bölgede görev yapan doktor, hemşire, tekniker ve hasta bakıcıları kapsayan 458 gönüllü sağlık çalışanı ile ilk değerlendirmeleri yapıldı. Kırıkkale Yüksek İhtisas Hastanesi Kalite Yönetim Birimi’nde görevli meslektaşım hemşire Muhdedir Caner ile birlikte derledikten sonra Ankara’da Yüksek İhtisas Üniversitesinden Doç. Dr. Gamze Özbek Güven hocamızın da katkıları ile ölçek son halini aldı. Aslında çalışma ekibi olarak da sahayı bireysel olarak yansıtıyorduk.” açıklamasını yaptı.

Makale şeklini alan ve sonuçlarında çok yüksek geçerlilik güvenilirliği olan bir ölçek olarak yayına hazır hale getirilen araştırmanın 25 Nisan 2025 tarihinde Journal of Nursing Measurement dergisinde erken görünümde yayınlandığını da sözlerine ekleyen Agay, Türkiye’nin ilk dünyanın ikinci ‘Sağlık Hizmetlerinde El Hijyeni Uygunluğunu ve Yeterliliğini Ölçme Değerlendirme Aracı’ niteliği kazandığını söyledi.

Ölçek, el hijyeni uygulamalarını değerlendirmede güvenle kullanılabilir!

Ölçeğin uygulandığı sağlık çalışanlarının çalışma alanları, kıdemleri ve branşları arasında belirgin farklar gözlemlendiğine değinen Fatma Kartaloğlu Agay, “Temel amacımız da buydu. Çünkü bireyselleşmiş uygulamalardan ziyade kurumların ancak bütüncül uygulamaları ile enfeksiyon önlem paketleri etkin olabilir.” dedi.

Agay ayrıca, “Ölçeğin sağlık kurumlarında el hijyeni uygulamaların mevcut durumunun değerlendirilmesi, geliştirilmeye açık alanların tespiti ve sağlık çalışanlarının bilgi ve uyum düzeyinin değerlendirmesi amacı ile güvenle kullanılabileceğini düşünüyoruz.” Şeklinde konuştu.

“Geliştirdiğimiz ölçek, ulusal ve uluslararası düzeyde büyük ilgi gördü”

Ölçeğin bireysel performanstan ziyade hasta güvenliği kültürü kapsamında kurumsal performansı ölçmede etkili bir yöntem olabileceğini vurgulayan Fatma Kartaloğlu Agay, “Türkiye’de günümüzde Sağlık Bakanlığı Hizmet kalite standartları kapsamında el hijyeni farkındalığının ölçümlenmesi bir zorunluluk ancak ulusal bir ölçeğimiz yoktu. Geliştirdiğimiz ölçeğin yayınlandığı günden bugüne ulusal ve uluslararası düzeyde büyük ilgi görmesinin haklı gururu ve sevincini yaşamaktayız.” dedi.

Ölçeğin dijitalleştirilmesi ya da yapay zekâ destekli platformlarla entegre edilmesi hakkında da bilgi veren Agay, sözlerini şöyle tamamladı:

“Çağı yakalamak adına sistem geliştirmek için hazırladık bu ölçeği. Günümüz dijital çağına uygun olarak kurumlar kendi iç çalışma sistemleri doğrultusunda hali hazırda dijitale uyarlayıp şimdiden bu şekli ile kullanabilirler. Bizler de veri toplama aşamasında bu yöntemi kullandık. Çünkü popülasyonumuz çok genişti Türkiye’nin her bölgesinden veri almayı hedefliyorduk. Yapay zekâ ile analizi ise çok kolay çünkü sorular ve cevapların tamamı kanıta dayalı. Çalışmaların çok başındayız. Sisteme katkı sağlaması adına mutlaka kolaylaştırılacaktır.” 

El hijyeninde uluslararası başarı! Sağlık alanında Türkiye’nin ilk el hijyeni değerlendirme aracı geliştirildi! yazısı ilk önce En Gazete üzerinde ortaya çıktı.